آزادی در قلمرو ایمان

آزادی در قلمرو ایمان گزارشی از پنجمین جلسه خوانش رویا

نویسنده: دکتر مریم بهریان
برگزار شده در 19 مهرماه 1405

جامعه چه می‌خواهد، ناخودآگاه چه می گوید؟!

این جلسه با بحثی دربارهٔ تفاوت جوامع لیبرال، سوسیالیستی و اقتدارگرا آغاز شد؛ اینکه ساختارهای اجتماعی و سیاسی متفاوت چگونه می‌توانند بر تجربهٔ فردی، زندگی روانی و حتی شکل و محتوای رؤیاها اثر بگذارند تسهیل گر درباره تفاوت جوامع لیبرال و سوسیالیستی توضیحاتی را ارائه کرد این که در جوامع لیبرال، به مفهوم آزادی و فردیت توجه می‌شود و پیش فرض بر این است که هر یک از افراد اشتیاق و هسته وجودی منحصر به فرد خودشان را دارند که اگر فرصت برای آن ها ایجاد شود، درهمان مسیر رشد اجتماعی و اقتصادی فردی و اجتماعی خواهند داشت بنابراین دراین جوامع اعتقاد بر این است که باید به آزادی های فردی احترام گذاشته شود و مفاهیم جوامع سنتی اقتدار گرا که در آن اکثریت مطیع و ناآگاه از اقلیت والد که خیرو صلاح فرزندان خود را می‌خواهند، زیرسوال خواهد رفت بعد از آن این پرسش مطرح شد:

در جوامعی که افراد نمیتوانند آزادانه سخن بگویند یا نیازهای خود را مطرح کرده و برای به دست آوردن آن تلاش کنند فرم و محتوای رویاها چه گونه خواهد بود و این امردر مقایسه با جوامعی مطرح شد که به نظر می رسد آزادی بیان وجود دارد و افراد به خود شناسی رسیده اند یکی از شرکت‌کنندگان با اشاره به مفهوم ناخودآگاه جمعی، بر این نکته تأکید کرد که نمی‌توان روان جمعی یک جامعه را صرفاً بر اساس شعارها، ارزش‌های رسمی یا تصویری که آن جامعه از خودش ارائه می‌دهد، شناخت تاریخ و قدمت تمدن، تجربه‌های جمعی و تناقض‌های انباشته‌شده در طول زمان نیز در شکل‌گیری این ناخودآگاه نقش دارند او به تناقضی اشاره کرده که به نظرش در بسیاری از جوامع دیده می‌شود: « گاهی آنچه یک جامعه بر آن تأکید می‌کند، دقیقاً همان چیزی است که در عمل تحقق نمی‌یابد؛ گویی میان ارزش‌های اعلام‌شده و آنچه در لایه‌های پنهان‌تر زندگی اجتماعی جریان دارد، شکافی وجود دارد.

برای مثال، ممکن است جامعه‌ای آزادی‌خواه یا فمینیستی باشد و در سطح گفتمان از آزادی و حقوق زنان دفاع کند، اما در روابط واقعی، همچنان مناسبات قدرت مردانه در آن حضور داشته باشد به همین ترتیب، جامعه‌ای ممکن است آزادی بیان را ارزش محوری خود بداند، اما در عمل، امکان برخورداری از آزادی و عدالت برای همهٔ گروه‌ها یکسان نباشد همان گونه که می بینیم افرادی که به جوامع ظاهرا آزادی خواه پناه برده اند، دقیقا از نقص، ناکامل بودن و متفاوت بودن فراری هستند و در حال اجرای فرامین پدر سالاری دیگر با دستورات متفاوت تری هستند از این منظر، حتی تحقق نسبی یک خواستهٔ اجتماعی نیز لزوماً به معنای حل‌شدن تناقض‌های آن نیست ممکن است آزادی در برخی حوزه‌ها گسترش یابد، اما محدود شدن متفاوت ها و اقلیت ها در حوزه‌های دیگر همچنان پابرجا بماند در چنین شرایطی، باید پرسید که ارزش‌های رسمی چه نسبتی با تجربهٔ واقعی افراد دارند و چه چیزهایی در این فاصله ناگفته باقی می‌مانند؟» شرکت‌کننده برای روشن‌ترکردن این مسئله، به تجربهٔ اعتراض‌های جمعی در جامعهٔ ایران اشاره کرد از نظر او، ممکن است اعتراضی با مطالبات اقتصادی آغاز شود، اما در ادامه، شکل و جهت آن تغییر کند و بخشی از مطالبات اولیه به حاشیه برود او این تغییر را به‌عنوان نمونه‌ای از پیچیدگی خواسته‌های جمعی مطرح کرد؛ اینکه آنچه در ابتدا به‌عنوان مطالبه‌ای مشخص ظاهر می‌شود، ممکن است در جریان تحولات اجتماعی با خواسته‌ها و تعارض‌های دیگری پیوند بخورد

پس از آن پرسش دیگری که مطرح شد این بود:

چه نسبتی میان آنچه یک جامعه به‌طور رسمی اعلام می‌کند و آنچه در عمل تجربه می‌شود، وجود دارد؟ و آیا این شکاف می‌تواند در زندگی روانی افراد و رؤیاهایشان نیز خود را نشان دهد؟ آزادیِ اعلام‌شده و اقتدارِ پنهان در ادامه، تسهیل‌گر جلسه، بحث را به رابطهٔ میان ساختار اجتماعی و تجربهٔ فردی پیوند داد او توضیح داد که تناقض میان آزادیِ اعلام‌شده و محدودیتِ تجربه‌شده را می‌توان در مقیاسی کوچک‌تر، در روابط خانوادگی نیز مشاهده کرد برای مثال، خانواده‌ای را در نظر بگیریم که ظاهراً به فرزند خود آزادی می‌دهد و می‌گوید: «هر طور خودت می‌دانی» یا «می‌توانی نظرت را بگویی» بااین‌حال، رفتارهای پنهان، واکنش‌های عاطفی و پیام‌های غیرمستقیم خانواده ممکن است نشان دهند که این آزادی چندان هم بی‌قیدوشرط نیست. ممکن است به کودک گفته شود که مجبور نیست به خانهٔ مادربزرگ برود یا آزاد است که با دوستانش به مهمانی برود ، اما او از واکنش احتمالی پدر و مادر، احساس گناه یا ناراحتی آن‌ها را پیش‌بینی کند حتی اگر این نارضایتی مستقیماً بیان نشود، کودک ممکن است آن را از رفتارها و نشانه‌های غیرکلامی دریافت کند در چنین وضعیتی، پیام آشکار این است که کودک آزاد است، اما پیام ضمنی می‌تواند این باشد که آزادی او تا جایی پذیرفته می‌شود که خواسته‌های دیگران را مختل نکند. به این ترتیب، فرد با دو پیام متفاوت روبه‌رو می‌شود: از یک سو اجازه دارد انتخاب کند و از سوی دیگر، ممکن است بابت انتخاب مستقل خود با احساس گناه، اضطراب یا ترس از دست دادن محبت مواجه شود.

از منظر روان‌کاوانه، می‌توان پرسید که این تناقض چگونه در روان فرد باقی می‌ماند و در چه شکل‌هایی بازمی‌گردد.

رؤیا یکی از مسیرهای احتمالی برای بررسی چنین تعارض‌هایی است؛ نه به این معنا که هر رؤیا معنایی ثابت و ازپیش‌تعیین‌شده دارد، بلکه از این جهت که ممکن است تجربه‌ها، خواسته‌ها و تعارض‌هایی را به صحنه بیاورد که بیان مستقیم آن‌ها دشوار است برای نمونه کسی که ازیک جامعه یا خانواده سرکوب گر که هر گونه تفاوت را در ساختار مردانه خود نفی می کنند به خانواده یا جامعه با نظم اجتماعی، سیاسی ، اقتصادی دیگری کوچ می کند که باز از فرد خواسته می شود تا مطابق معیارهای آن ها حرکت کند، ممکن است رویاهایی ببیند که در آن بخشی از حرف هایش امکان بروز داشته باشند یا بخش نپذیرفتنی خودش از سوی دیگری را در رویا مشاهده کند.

تسهیل‌گر در ادامه، به اقتدار پنهان و اقتدار آشکار و ارتباط آن با رویا پرداخت و تفاوت میان اقتدار آشکار و اقتدار پنهان، دو وضعیت را با یکدیگر مقایسه کرد در وضعیت نخست، کودک با پدری اقتدارگرا مواجه است که محدودیت‌ها و خواسته‌های خود را آشکارا تحمیل می‌کند در چنین رابطه‌ای، کودک دست‌کم می‌تواند تشخیص دهد که با چه نوع اقتداری روبه‌روست و خشم یا مخالفت خود را متوجه چه کسی کند. اما در وضعیت دوم، اقتدار به شکل آشکار و مستقیم عمل نمی‌کند خانواده ممکن است در ظاهر آزادمنش باشد، اما از طریق انتظارات ناگفته، واکنش‌های عاطفی و پیام‌های دوگانه، انتخاب‌های کودک را محدود کند در این حالت، فرد ممکن است حتی نتواند به‌روشنی تشخیص دهد که از چه چیزی ناراضی است یا اعتراض خود را متوجه چه کسی کند در چنین حالتی حتی ممکن است، سد سانسور در رویا نیزترک بر ندارد به طوری که در بسیاری ازافرادی که در فضاها وسیستم هایی زندگی می کنند که به ظاهر آزادی خواه که درعمل به سوژگی و فردیت افراد توجهی ندارد، می بینیم که به این مسئله اشاره دارند که رویا نمی بینند و در واقع رویاهایشان را فراموش می کنند و حتی ممکن است هر مسئله فرا مکانی و فرا زمانی و متفاوت را که با واقعیت همخوان نیست را کم ارزش و حتی به سخره بگیرند
این مقایسه به معنای آن نیست که اقتدار آشکار الزاماً آسیب کمتری دارد یا آزادی ظاهری از اقتدار آشکار بدتر است نکته، تفاوت میان دو شکل از تجربهٔ محدودیت است: محدودیتی که آشکارا اعلام می‌شود و محدودیتی که در پوشش آزادی عمل می‌کند. از این منظر، می‌توان این پرسش را مطرح کرد که آیا در جوامعی که محدودیت‌ها به‌صورت مستقیم و آشکار اعمال می‌شوند، تعارض‌های روانی شکل متفاوتی از جوامعی پیدا می‌کنند که در آن‌ها آزادی به‌عنوان یک ارزش رسمی پذیرفته شده، اما در عمل با محدودیت‌های نامرئی همراه است؟ و اگر چنین تفاوتی وجود داشته باشد، آیا می‌توان ردّ آن را در رؤیاهای افراد جست‌وجو کرد؟

این پرسش نقطهٔ پیوند بحث اجتماعی کارگاه با موضوع اصلی آن، یعنی گزارش و بررسی رؤیاها، بود.

رؤیای تکرارشوندهٔ امتحان و آزمون پس از این بحث، از شرکت‌کنندگان دعوت شد رؤیاهای خود را مطرح کنند تا با تداعی‌های شخصی و گفت‌وگوی جمعی، امکان بررسی آن‌ها فراهم شود. یکی از شرکت‌کنندگان از رؤیایی تکرارشونده گفت که از دوران دانشگاه و حتی پس از پایان تحصیلاتش بارها دیده بود در این رؤیا، مدرک دیپلم او به مشکلی برخورده بود: «گویی تعدادی از واحدهای درسی در کارنامه ثبت نشده بودند و او باید دوباره آن‌ها را می‌گذراند.» در رؤیا به مدرسهٔ قدیمی خود بازگشتم؛ مدرسه‌ای که در آن دانش‌آموزی موفق و شناخته‌شده بودم و دیگران مرا به‌عنوان یکی از شاگردان ممتاز می‌شناختند بااین‌حال، با وجود این سابقه، برایم مشکلی اداری یا تحصیلی پیش آمده بود که باید حل می‌شد. تلاش می‌کردم توضیح بدهم که برخی از واحدها را حتی بیش از حد لازم گذرانده‌ام، اما این توضیحات مسئله را حل نمی‌کرد در نهایت، موعد امتحان فرا رسید و خود را در موقعیتی دیدم که برای درس‌ها آماده نبودم. نکتهٔ قابل‌توجه این بود که رؤیا با وجود پایان‌یافتن دوران مدرسه و حتی دریافت مدارک تحصیلی، همچنان تکرار می‌شد.»

امتحان به‌مثابه تجربه‌ای فراتر از مدرسه

در پاسخ به این گزارش، تسهیل‌گر به شایع‌بودن رؤیاهای امتحان اشاره کرد؛ رؤیاهایی که در آن‌ها فرد دیر به جلسه می‌رسد، امتحان را از دست می‌دهد، مطالب را فراموش می‌کند یا متوجه می‌شود که برای آزمون آمادگی ندارد.

در ادامه، این احتمال مطرح شد که تجربهٔ امتحان در مدرسه تنها یکی از زمینه‌های ممکن برای چنین رؤیاهایی باشد. امتحان‌دادن می‌تواند با تجربه‌های گسترده‌تری از ارزیابی‌شدن، پاسخ‌گودادن و قرارگرفتن در برابر یک مرجع داوری یا دیگری پیوند بخورد.

در فرهنگ دینی نیز تعبیر زندگی به‌عنوان آزمون، یا تصور انسان به‌مثابه کسی که باید در برابر یک مرجع برتر یا همان دیگری بزرگ پاسخ‌گو باشد، حضوری پررنگ دارد از این منظر، می‌توان پرسید که آیا تجربهٔ امتحان در مدرسه با تجربه‌های دیگری از آزموده‌شدن و سنجیده‌شدن پیوند می‌خورد یا نه؟!

همچنین مدرسه و نظام آموزشی می‌توانند برای برخی افراد یادآور موقعیتی باشند که در آن باید به پرسش‌های نهادی پاسخ دهند؛ حتی زمانی که با آن نظام احساس نزدیکی نمی‌کنند یا الزاماتش با علایق و ویژگی‌های شخصی‌شان هماهنگ نیست. بر این اساس، تکرار رؤیای امتحان را می‌توان فرصتی برای پرسش دربارهٔ رابطهٔ فرد با تأیید دیگران، انتظارات بیرونی و احساس مسئولیت در برابر معیارهایی دانست که خود او لزوماً انتخاب نکرده است. بااین‌حال، چنین خوانشی را نمی‌توان بدون بررسی تداعی‌های شخصی رؤیابین به نتیجه‌ای قطعی تبدیل کرد رؤیای امتحان ممکن است برای افراد مختلف، با توجه به تجربه‌ها و تاریخچهٔ زندگی‌شان، معانی متفاوتی داشته باشد بازگشت به مدرسه؛ اضطرابِ از دست دادن دیگری یا در نظر گرفتن او ؟ در ادامه، تسهیل‌گر از شرکت‌کننده دعوت کرد جزئیات بیشتری از رؤیا و احساسات همراه آن را به یاد بیاورد: وقتی وارد مدرسه می‌شود، چه چیزی در ذهنش می‌گذرد؟ چه کلماتی با شنیدن این رؤیا به ذهنش می‌آیند؟ اگر بخواهد نامی برای رؤیا انتخاب کند، چه عنوانی را برمی‌گزیند؟ این پرسش‌ها به‌جای تحمیل معنایی از پیش تعیین‌شده، راهی برای نزدیک‌شدن به تداعی‌های خود رؤیابین بودند.

شرکت‌کننده تداعی کرد که در رؤیا، به محیطی بازمی‌گشت که در آن پذیرفته‌شده و موفق بود. او در دوران مدرسه از دانش‌آموزان ممتاز به شمار می‌رفت؛ بنابراین، مسئله صرفاً تجربهٔ شکست یا ناتوانی تحصیلی نبود بااین‌حال، بازگشت به آن محیط برایش اضطراب‌آور بود.

نکتهٔ دیگری که در روایت او برجسته شد، درس عربی بود؛ یکی از درس‌هایی که در رؤیا باید دوباره می‌گذراند با وجود تلاش‌های مکرر برای به‌پایان‌رساندن ماجرا، مسئله حل نمی‌شد و او نمی‌توانست از این موقعیت خارج شود.

در اینجا، تناقضی در ساختار رؤیا دیده می‌شد: رؤیابین در محیطی قرار داشت که پیش‌تر در آن موفق و پذیرفته‌شده بود، اما همان محیط دوباره او را در موقعیت پاسخ‌گویی و اضطراب قرار می‌داد موفقیت گذشته مانع بازگشت مسئله نشده بود.

از این رو، پرسش فقط این نبود که چرا فرد خواب امتحان می‌بیند؛ بلکه این بود که چرا در این رؤیای خاص، بازگشت به مدرسه و الزام به گذراندن دوبارهٔ واحدهای درسی همچنان ادامه پیدا می‌کند، حتی زمانی که مدرک تحصیلی در واقعیت دریافت شده است؟ چه چیزی در این بازگشت ناتمام باقی مانده است؟ آیا مسئله به خود مدرسه مربوط می‌شود، به تجربهٔ پاسخ‌گویی در برابر یک نظام ارزیابی، به اضطراب بازگشت به گذشته، یا به معنایی شخصی که هنوز در تداعی‌های رؤیابین روشن نشده است؟

در پایان این بخش از گفت‌وگو، رؤیا همچنان به‌عنوان پرسشی گشوده باقی می‌ماند؛ پرسشی که بررسی آن نیازمند ادامهٔ تداعی‌ها و توجه به جزئیات خاص تجربهٔ فرد است، نه صرفاً ارجاع به معنای عمومی رؤیاهای امتحان. از ساختار جامعه تا تجربهٔ فردی بحث‌های این بخش از کارگاه، از تفاوت جوامع و تناقض میان ارزش‌های اعلام‌شده و مناسبات واقعی آغاز شد و به روابط خانوادگی، تجربهٔ اقتدار و رؤیای تکرارشوندهٔ امتحان رسید. در این مسیر، یک پرسش مشترک به چشم می‌خورد: وقتی فرد در برابر انتظارات، قواعد و معیارهایی قرار می‌گیرد که همیشه امکان شناخت یا اعتراض مستقیم به آن‌ها را ندارد، این تجربه چگونه در زندگی روانی او ادامه پیدا می‌کند؟ البته نمی‌توان از این گفت‌وگو نتیجه گرفت که نوع نظام سیاسی به‌تنهایی محتوای مشخصی از رؤیا را ایجاد می‌کند یا اینکه رؤیای امتحان الزاماً نشانهٔ تجربه‌ای معین از اقتدار است پیوند میان ساختار اجتماعی و زندگی روانی پیچیده‌تر از آن است که بتوان آن را به رابطه‌ای مستقیم و یکسان برای همهٔ افراد فروکاست.

بااین‌حال، این پیوند می‌تواند موضوعی برای کاوش باشد:

بررسی اینکه ارزش‌های رسمی، پیام‌های دوگانه، تجربه‌های خانوادگی و شیوه‌های ارزیابی‌شدن چگونه در تاریخچهٔ شخصی افراد جای می‌گیرند و چه ردّی از خود در رؤیاهایشان به جا می‌گذارند. در جلسه خوانش مشارکتی رؤیا، اهمیت چنین پرسش‌هایی در آن است که به‌جای تبدیل رؤیا به نمونه‌ای برای اثبات یک نظریهٔ کلی، از آن برای گشودن مسیر تداعی، گفت‌وگو و شناخت تجربهٔ منحصربه‌فرد هر فرد استفاده شود.

شکافی در زمان در ادامهٔ گفت‌وگو دربارهٔ رؤیای تکرارشوندهٔ امتحان، شرکت‌کننده تلاش کرد ارتباط این رؤیا را با تجربهٔ زندگی خود روشن‌تر کند او احساس می‌کرد که در رؤیا، مسیری را که پیش‌تر طی کرده است دوباره از سر می‌گیرد؛ گویی باید به نقطه‌ای در گذشته بازگردد و چیزی را که آنجا ناقص مانده، آشکار کند. گویی رویا بین، با وجود دریافت مدرک و تأییدشدن از سوی دیگران و نظام آموزشی، همچنان احساس می‌کند چیزی در گذشته باقی مانده که خودش آن را تأیید نکرده است انگار موفقیت بیرونی نتوانسته است مسئله‌ای را که در تجربهٔ شخصی او ناتمام مانده، حل کند. در اینجا، تسهیل‌گر به یکی از تداعی‌های پیشین شرکت‌کننده اشاره کرد:

در جلسه‌ای دیگر، او رؤیایی را تعریف کرده بود که در آن زنی عرب حضور داشت اکنون، با شنیدن واژهٔ «عربی» در رؤیای امتحان، این پرسش مطرح شد که آیا میان این دو تصویر ارتباطی در تداعی‌های شخصی او وجود دارد یا نه؟

درس عربی تداعی گر احساس انزجار به زبانی بیگانه برای رویا بین بوده است. او به این مسئله اشاره کرد که از درس عربی در دوران مدرسه چندان خوشش نمی‌آمده است به گفتهٔ او، برای یادگیری یک درس ابتدا باید با آن ارتباط برقرار کند؛ اگر چنین ارتباطی شکل نگیرد، انگیزه‌ای برای یادگیری نخواهد داشت. در دوران راهنمایی نمره‌های خوبی در عربی نمی‌گرفت، اما در دبیرستان احساس کرد که ناچار است این درس را یاد بگیرد و آن را به پایان برساند. او در نهایت در این درس موفق شد، نمره‌های خوبی گرفت و حتی به دوستانش کمک می‌کرد؛ بااین‌حال، این موفقیت از علاقهٔ شخصی او ناشی نشده بود آنچه تجربه می‌کرد، بیشتر نوعی اجبار بود:

انگار این قانون دیگری بود، باید در درسی خوب می‌بودم که اساساً علاقه‌ای به آن نداشتم. یاد این موضوع افتادم و این پرسش برایم مطرح شد که چرا برای شاگرد ممتاز بودن یا کسب معدل بالا، باید حتماً در درسی موفق می‌شدم که انتخاب شخصی‌ام نبود. به نظرم، شاید آنچه در رؤیای تکرارشونده بازمی‌گردد، همین تجربهٔ تن‌دادن به اجبار باشد؛ تجربه‌ای که با وجود گذشت سال‌ها، هنوز به شکلی در ذهنم زنده مانده است. موفقیت در نقشی که انتخاب من نیست در ادامه، تسهیل‌گر از شرکت‌کننده پرسید که این رؤیا با شرایط فعلی زندگی او چه ارتباطی پیدا می‌کند و اکنون چگونه آن را تجربه می‌کند؟ تداعی های بعدی خواب بین این مسئله را مشخص کرد که اگرچه او در مدرسه بهترین بوده، اما شاید اساساً آن نوع از بهترین‌بودن را نمی‌خواسته است. احتمال دارد که در گذشته، انتظارات اجتماعی یا نقشی که از یک دختر موفق و کمال‌گرا انتظار می‌رفته، در شکل‌گیری رفتارهایش مؤثر بوده باشد. «شاید بخشی از وجودم می‌خواسته کمی بد باشد، عصیان کند یا دست‌کم از الزام همیشگی به خوب‌بودن فاصله بگیرد.» یاد این موضوع افتادم که در زندگی فعلی ام هم به نقش هایم همچون شرکت در یک امتحان نگاه می کنم. مثلا باید از پس ازمون مادر بودن به خوبی بر بیایم و بهترین نمره را بگیرم . خود م را گاها با مادرهای دیگر مقایسه می‌کنم. چه کسی تعیین می کند که من بهترین مادر هستم و در این واحد نیز بهترین نمره راکسب می‌کنم. انگار بیشتر از این عضق و اشتیاق مطرح باشد، رقابت و شاگرد اولی مطرح هست. پس عجیب نیست که یک بخش من دوباره به فضای تحمیلی برگردد و اعلام کند که نمی‌خواهد شاگرد اول باشد.

گویی درس عربی و دال بعدی مادر بودن به این نکته هم ما را می‌رساند که در رقابت ما نه زبان خودمان را می‌فهیم و نه دیگری را فقط می خواهیم بهترین باشیم در حالی که هیچ درکی از همان دیگری که او را حذف کرده‌ایم نداریم. در این روایت، پرسش از موفقیت تحصیلی به پرسشی گسترده‌تر دربارهٔ کمال‌گرایی و الزام به ایفای درست نقش‌های اجتماعی تبدیل شد. آیا فرد همچنان در حال تلاش برای رسیدن به معیاری است که در گذشته شکل گرفته و اکنون نیز او را ارزیابی می‌کند؟ و آیا این معیار، حتی پس از پایان موقعیت اولیه، به شکل‌های دیگری در زندگی ادامه پیدا می‌کند؟ در این مرحله، این ارتباط‌ها همچنان در حد تداعی و فرضیه باقی ماندند. اهمیت گفت‌وگو در این بود که رؤیای امتحان از یک تجربهٔ ظاهراً مربوط به مدرسه فراتر رفت و امکان بررسی نسبت میان موفقیت، اجبار و تجربهٔ کنونی فرد را فراهم کرد. «سید»؛ دین، هویت و احساس گناه در ادامهٔ تداعی‌ها، تسهیل‌گر به نکته‌ای اشاره کرد که توسط رویابین در جلسه‌ای پیشین و در رویای دیگری مطرح شده بود:

پس از شنیدن واژهٔ «عرب»، یکی از تداعی‌های او به سادات بودنش مربوط شده بود. اکنون نیز درس عربی و تجربهٔ مدرسه، این تداعی را دوباره فعال کرده بود. گویی یکی از دلالت های امتحان؛ به مسئله دین باز می‌گشت. شرکت‌کننده توضیح داد که رابطه‌اش با دین برای خودش نیز کاملاً روشن و تعریف‌شده نیست. او احساس می‌کند از بخش‌هایی از دین سنتی فاصله گرفته، اما عنوان «سید و سادات» همچنان بخشی از هویت اوست و گاهی برایش نوعی معذوریت ایجاد می‌کند؛ گویی از او انتظار می‌رود مطابق چارچوبی رفتار کند که مانند مناسک آموزشی، بخشی از او با این مسئله به انسجام نرسیده است.

او این عنوان را به لقب‌هایی مانند «لرد» یا «شاهزاده» تشبیه کرد؛ عنوان‌هایی که ممکن است برای فرد مسئولیت‌ها و محدودیت‌هایی به همراه بیاورند، حتی اگر خودش نخواهد مطابق انتظارات وابسته به آن‌ها زندگی کند. تداعی آمیخته به طنز در این جلسه مطرح شد: «ما از آن سیدهای قلابی هستیم» او چند روایت متفاوت را که دربارهٔ منشأ عنوان سید شنیده بود به یاد آورد، اما تأکید کرد که جزئیات تاریخی آن‌ها را به‌طور دقیق به خاطر ندارد. در سطح تداعی‌های شخصی، نکتهٔ مهم‌تر از تعیین درستی یا نادرستی این روایت‌ها، رابطهٔ رویا بین با این عنوان بود. از یک سو، او از چارچوب سنتی دین فاصله گرفته بود؛ از سوی دیگر، احساس می‌کرد این هویت همچنان می‌تواند در درونش احساس گناه یا تعارض ایجاد کند. همان داستانی که با هرقانونی می تواند ایجاد شود. اگر قانون به مناسک تبدیل شود و ریشه در اخلاق درونی نداشته باشد و از اشتیاق بر نیاید،همواره بخشی از روان برای خط زدن یا دور زدنش تلاش می‌کند. و این گونه است که اخلاقی ترین انسان ها ممکن است با تغییر وضعیت و در طول زمان، به قانون شکن ترین آن ها تبدیل شوند. به این ترتیب، عنوان سید در گفت‌وگو به نشانه‌ای از یک دوگانگی تبدیل شد: فاصله‌گرفتن آگاهانه از یک نظام ارزشی، در کنار باقی‌ماندن احساس تعلق یا مسئولیت نسبت به آن. از مناسک دینی تا الزام به خوب‌بودن تسهیل‌گر در پاسخ به این پرسش مطرح شده در جلسه که «چرا زمانی که تصور می کنیم ارتباط مان با یک نظم تمام شده است و دیگر با آن سیستم کاری نداریم دوباره و بعد از گذشت سال ها به آن باز می‌گردیم؟» ااین تداعی و پرسش را به موضوع گسترده‌تری پیوند داد: ممکن است فرد تصور کند از نظام اقتدارگرایانه‌ای که در خانواده یا محیط پدرسالارانه و سخت گیرانه مذهبی تجربه کرده، رها شده است، اما برخی از الگوهای آن همچنان در شکل‌های دیگری از زندگی او ادامه پیدا کنند. او به تجربه‌هایی اشاره کرد که در آن‌ها فرد پس از فاصله‌گرفتن از رفتارهای مذهبی، همچنان نوعی الزام سخت‌گیرانه را در زندگی روزمره تجربه می‌کند؛ برای مثال، در قالب رفتارهای وسواس‌گونه دربارهٔ پاکیزگی، نظم یا انجام کارها در زمان‌های مشخص. برای روشن‌شدن بحث، نمونه‌ای از فردی مطرح شد که در کودکی، در خانواده‌ای مذهبی و سخت‌گیر زندگی کرده بود و بعدها خود را کاملاً رهاشده از آن چارچوب می‌دانست و حتی با آن مخالفت هم می کرد. بااین‌حال، در زندگی روزمره رفتارهایی سخت‌گیرانه دربارهٔ نظافت و نظم پیدا کرده بود؛ رفتارهایی که از نظر تسهیل‌گر می‌توانستند یادآور الزام‌ها و مناسک دورهٔ کودکی باشند. همان چیزی را که به شدت با آن مخالف بود، در سطحی دیگر وشکل دیگر در حال انجام دادنش بود.

در این بحث، فرضیه این بود که فاصله‌گرفتن آگاهانه از یک نظام ارزشی، لزوماً به معنای ازبین‌رفتن تمام اثرهای روانی آن نیست. برخی از الگوهای درونی‌شده ممکن است در شکل‌هایی متفاوت ادامه پیدا کنند؛ برای مثال، الزام به شاگرد اول بودن، کمال‌گرایی در کار یا تلاش فرساینده برای ایفای نقش مادریِ بی‌نقص. این مقایسه به معنای آن نیست که هر رفتار منظم یا هر تلاش برای موفقیت، بازماندهٔ اقتدار دینی یا خانوادگی است. پرسش اصلی این است که در تجربهٔ هر فرد، چه نسبتی میان الزام‌های گذشته و معیارهای سخت‌گیرانهٔ امروزی وجود دارد؟

در این نقطه، چند موضوع به یکدیگر نزدیک شدند: امتحان‌دادن، پاسخ‌گویی به یک مرجع ارزیابی، احساس گناه دینی و تلاش برای خوب‌بودن در نقش‌های اجتماعی این پیوندها مسیر را برای ورود رؤیای دیگری به گفت‌وگو باز کردند؛ رؤیایی که در آن تولد، یک شیء ارزشمند و غرق‌شدن اسب در کنار هم قرار گرفته بودند.

کودکی در صندوقچه و گردنبند عقیق یکی دیگر از شرکت‌کنندگان گفت که با شنیدن واژه‌هایی مانند دین، مذهب و مادری، رؤیایی را به یاد آورده که چند شب پیش دیده بود. در این رؤیا، قرار بود کودکی به دنیا بیاید. اما کودک درون صندوقچه‌ای قرار داشت که برای رؤیابین به تابوت شباهت داشت. گویی کودک مسیری را از جهانی دیگر طی کرده بود تا وارد این جهان شود. در این مسیر، از شهری مذهبی گذشته بود و مدتی در آنجا نگه داشته شده بود.

در کنار کودک، گردنبندی از عقیق قرار داشت؛ گردنبندی بسیار نفیس و ارزشمند که توجه رؤیابین را به خود جلب می‌کرد. او به یاد داشت که زنی در مسیری که کودک از آن عبور می‌کرد، صندوقچه را بیرون آورده و گردنبند را کنار کودک گذاشته بود آن زن ظاهری مذهبی داشت و رؤیابین تصویر او را با پوششی بلند به خاطر می‌آورد. خواب بین ،رویا را «تولد دوباره» نامید. هدیه و جهان دیگر اولین تداعی درباره گردن‌بند بود. تداعی های بعدی نفیس و با ارزش بودند. او سپس توضیح داد که گردنبند برایش شبیه هدیه‌ای بود که از جهانی دیگر به کودک رسیده است؛ چیزی ارزشمند که همراه کودک وارد این جهان می‌شد.

در این بخش از گفت‌وگو، تأکید بر این بود که تداعی‌ها الزاماً نباید از ابتدا به یک روایت منسجم تبدیل شوند. واژه‌ها، تصاویر و احساس‌هایی که به ذهن می‌آیند، می‌توانند در ادامهٔ جلسات مسیرهای تازه‌ای برای بررسی رؤیا فراهم کنند. اسبی که در آب بود و ناگهان در کسری از ثانیه به زیر آب رفت و غرق شد، در ادامه این رویاها مطرح شدند. این تصویر از نظر او با تصاویر دیگر تفاوت داشت؛ زیرا بخش مربوط به اسب را سیاه‌وسفید به یاد می‌آورد، درحالی‌که باقی رؤیا رنگی بود. او گفت تصویر اسب برایش اندکی دلهره‌آور بود، اما درعین‌حال، اسب را حیوانی باشکوه، عضلانی و جذاب به یاد می‌آورد؛ تصویری که با احساس قدرت و ابهت همراه بود.و چنین حرکت دال ها این پرسش را به ذهن می‌آورد که چرا تولد چیزی با ارزش که البته در صندوق مرگ بوده است با غرق شدن قدرت گره می‌خورد. چنین تناقضی در روان چگونه قابل تببین است؟

اسب؛ قدرت، قانون یا غریزه؟

تداعی های مطرح شده در جلسه اسب را با قدرت، اقتدار و قانون و حتی غریزه و میل گرده زد. و اشاره ای هم به مطالعهٔ موردی «هانس کوچولو» از فروید شد؛ موردی که در آن ترس کودک از اسب در جریان تحلیل به رابطهٔ او با پدر، آلت مردانه و اضطراب‌های مرتبط با آن پیوند داده می‌شود. این مثال به‌عنوان یکی از مسیرهای تاریخی روان‌کاوی برای بررسی معنای اسب در یک مورد خاص مطرح شد، نه به‌عنوان دلیلی برای اینکه اسب در هر رؤیایی الزاماً نمایندهٔ پدر یا اقتدار مردانه باشد. با توجه به ظهور قدرت در رویای قبلی که در جلسه پیشین مطرح شده بود، می شود پرسش های بیشتری را مطرح کرد و این که چرا تولد و مرگ و اقتدار و فرار ونابودی در کنار هم قرار می گیرند.

در رؤیای امتحان، می‌توان تعارضی را میان میل به تأییدشدن و میل به رهایی از اقتدار دیگری تشخیص داد. رؤیابین که در گذشته دانش‌آموزی موفق بوده، در رؤیا ناچار است بار دیگر به مدرسه بازگردد و صلاحیت خود را اثبات کند؛ گویی موفقیت‌های پیشین برای دریافت تأیید نهایی کافی نبوده‌اند. در این وضعیت، مدرسه فقط مکانی برای امتحان‌دادن نیست، بلکه می‌تواند یادآور مرجعی باشد که حق ارزیابی و داوری دربارهٔ فرد را برای خود محفوظ می‌داند. در عین حال، به نظر می‌رسد بخشی از رؤیابین دیگر نمی‌خواهد به این الزام تن بدهد. از این منظر، تعارض رؤیا را می‌توان نه صرفاً ترس از شکست، بلکه کشمکشی میان نیاز به تأیید و میل به استقلال دانست: میل به پذیرفته‌شدن از سوی مرجع اقتدار، در برابر میل به رهایی از ضرورت اثبات مداوم خود.

این تعارض احتمالی، ما را به تصویر کوتاه اسب در رؤیای دیگر می‌رساند: اسبی نیرومند و زیبا که در لحظه‌ای زیر آب فرو می‌رود. آیا می‌توان میان مقاومت در برابر اقتدار در رؤیای امتحان و ناپدیدشدن اسب در آب ارتباطی برقرار کرد؟ اگر اسب را، بر پایهٔ تداعی‌های احتمالی، با قانون و نام پدر مرتبط بدانیم، غرق‌شدن آن می‌تواند این پرسش را پیش بکشد که سرنوشت نیرویی که نمی‌خواهد تن به نام پدر بدهد چیست و این مسئله با مذهب چه ارتباطی دارد؟ آیا این نیرو در معرض مهارشدن یا ازدست‌رفتن قرار می‌گیرد؟ آیا آنچه در رؤیای امتحان به شکل مقاومت در برابر فرمان دیگری ظاهر می‌شود، در این تصویر به صورت ناپدیدشدن قانون یا نام پدر بازمی‌گردد؟ . تولد و غرق‌شدن؛ دو تصویر در کنار هم یکی از نکات مورد توجه ، هم‌زمانی دو تصویر در رؤیا بود: از یک سو، کودکی که با تابوت وارد جهان می‌شود و با خود گردنبندی ارزشمند به همراه دارد؛ از سوی دیگر، اسبی که ناگهان در آب غرق می‌شود. او پرسید که آیا این دو تصویر می‌توانند برای رؤیابین تداعی‌کنندهٔ دو وضعیت متضاد باشند؛ برای مثال، تولد و ازبین‌رفتن، امید و فقدان، یا شکل‌گیری چیزی تازه در کنار محوشدن چیزی دیگر. گویی ارتباطی میان مرگ و زندگی است. همانجایی که ژاک لکان روانکاو فرانسوی می‌گوید: مرگ قلمرو ایمان است. همچنان که ورود کودک با تابوت به جهان می‌تواند به در هم تنیدگی مرگ و زندگی وقانون و شکستن آن، دلالت داشته باشد.

این تضادها به‌عنوان پرسش‌هایی برای ادامهٔ تداعی مطرح شدند هنوز روشن نبود که کودک، گردنبند، اسب یا آب برای رؤیابین چه معنایی دارند و آیا این تصاویر در تجربهٔ شخصی او به یکدیگر مرتبط‌اند یا نه؟!

آزادی یا امنیت و بازگشت به پرسش آغازین در بخش پایانی گفت‌وگو، ارتباط احتمالی میان رؤیاهای مطرح‌شده و بحث آغازین جلسه مطرح شد:

نسبت میان آزادی، قانون، اقتدار و امنیت چیست؟ به گفته اریک فروم انسان همواره در دوگانگی میان آزادی و امنیت قرار دارد. و این موضوع خودش می‌تواند آغازگر پرسش های جدیدتری باشد و رویا را به مثابه فضایی برای طرح بازپرسش‌های بی پایان،مطرح کند. بازگشت به مدرسه‌ای که فرد زمانی در آن موفق بوده، اما هنوز در آن احساس ناتمامی می‌کند؛ عنوانی دینی که با فاصله‌گرفتن از دین همچنان در هویت فرد حضور دارد؛ کودکی که از جهانی دیگر وارد جهان می‌شود و گردنبندی ارزشمند به همراه دارد؛ و اسبی باشکوه که ناگهان در آب غرق می‌شود.

در کنار این تصاویر، پرسش‌هایی دربارهٔ اجبار، کمال‌گرایی، احساس گناه، اقتدار و آزادی شکل گرفتند. بااین‌حال، آنچه این گفت‌وگو را به جلسه مشارکتی خوانش رؤیا تبدیل می‌کرد، لزوماً یافتن پاسخی نهایی برای هر تصویر نبود؛ بلکه پیگیری تداعی‌های فردی و بررسی ارتباط‌هایی بود که ممکن بود به‌تدریج پدیدار شوند.

از این منظر، رؤیا نه معمایی با یک پاسخ ازپیش‌تعیین‌شده، بلکه نقطهٔ آغاز گفت‌وگویی است که در آن، تصاویر و واژه‌ها می‌توانند در کنار تجربه‌های شخصی و جمعی قرار گیرند و پرسش‌های تازه‌ای ایجاد کنند. جلسه در این نقطه به امید امکان برگزاری دوباره این جلسه و فراهم آمدن پرسش های نو و یادگیری بیشتر به پایان رسید.